باید و نباید های توافق استراتژیک ۲۵ ساله ایران با چین

‍

برخی رسانه‌ها از تصویب پیش‌نویس “سند همکاری راهبردی ۲۵ سالۀ ایران و چین” در هیئت دولت خبر میدهند ‌.این در حالی است که نه هنوز عنوان رسمی سند مذکور اعلام شده و نه از محتوای آن خبری به بیرون درز گردیده است.اگر سند همکاری به عنوان یک “توافق استراتژیک” تلقی گردیده و به مرحلۀ امضا و عمل برسد، آن وقت این امر مهم را باید مهمترین رویداد در تاریخ سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران نامید .
برخی تحلیل گران وقوع چنین توافقی را انتخاب نهایی جمهوری اسلامی ایران برای “چرخش به شرق” قلمداد میکنند ، اما اگر بخواهیم این موضوع را از ابعاد دیگر بررسی کنیم. در صورت امضای همچین قراردادی، این توافقنامه به منزله ورود جمهوری اسلامی به قواعد بازی نظام بین‌الملل بوده وخداحافظی ایران با سیاست ۴۰ سال گذشته به سراغ خواهد داشت !
در شرایط کنونی در روابط بین‌الملل چیزی به عنوان “شرق” در مقابل “غرب” وجود ندارد که بتوان آن را چرخش از شرق به غرب ویا به عکس در سیاست خارجی یک کشور یاد کنیم. به عبارت بهتر، چین و روسیه که بعضاً از آنان به عنوان هژمونی قدرت “شرق” یاد می‌شود، نگاههای دو قطبی به نظام بین‌الملل ندارند، بنابراین کشورهای جهان نیز در چنین چارچوبی روابط خود را با آنها تنظیم نمی‌کنند.
در حقیقت، روابط چین با آمریکا و متحدان اروپایی همچنین آسیایی‌اش، ترکیبی از استراتژی های همکاری و رقابت میباشد .چه بسا چین حتی تمایلی به تبدیل این روابط به دشمنی و خصومت با کشورها ندارد . بنابراین، پکن در حوزه‌های حساس منطقه‌ای و بین‌المللی معمولاً محتاطانه گام برمی‌دارد و عمدتاً به دنبال نظم و ثبات جهانیست که از این طریق امکان سرمایه‌گذاری و مبادلات اقتصادی را برای این کشورها تسهیل بخشد ‌.برای نمونه، در خاورمیانه چین می‌کوشد تا با همۀ کشورهای منطقه بخصوص اسرائیل و اتحادیه عرب و از سویی دیگر ایران، روابط گرم و متوازنی برقرار کند . زیرا در صورت نزدیکی به یکی به بهای دوری از دیگری این سیاست را بامنافع استراتژیکی و اقتصادی خود سازگار نمی‌بیند. بر همین اساس ، چین بیش از هر چیز خواهان ثبات در خاورمیانه میباشد . ثباتی که اسرائیل هم به عنوان یکی از بازیگران اصلی آن میخواهد نقش بازی کند . این در حالی است که نگاه جمهوری اسلامی به خاورمیانه معطوف به حذف اسرائیل است .به طوریکه سیاست منطقه‌ای ایران به ریشۀ تمام اختلافات و درگیری‌های آن با آمریکا و متحدان آن تبدیل گردیده است! اکنون پرسش اساسی این است که آیا توافق ۲۵ ساله با چین می‌تواند سبب استمرار سیاست منطقه‌ای ایران در خاورمیانه باشد ؟! یا اینکه به عکس، ایجاد چنین توافقی می‌تواند اساس این سیاست ها را دگرگون نماید؟

از نگاه اینجانب ، توافق استراتژیک با چین کل سیاست خارجی و بخصوص سیاست منطقه‌ای ایران را تغییر خواهد داد و آن را به صورت تابعی از سیاست پکن درخواهد آورد. از این رو می‌توان گفت؛ کاری را که آمریکا تاکنون با فشار حداکثری خود به نتیجه نرسانده است ،ایران ناچارا از طریق توافق استراتژیک با چین میخواهد آنرا به انجام برساند.شاید برخی از تحلیلگران بر این باور باشند که جمهوری اسلامی به رغم توافق استراتژیک با چین، می‌تواند موضع خاص خود را در مورد خاورمیانه از جمله اسرائیل یا اتحادیه عرب حفظ نموده تا حداقل در این زمینه از چینی‌ها پیروی نکند.اما اگر دو طرف توافق به واقع “استراتژیک” که مستلزم سرمایه‌گذاری چند صد میلیاردی چین در اقتصاد ایران باشد ، در عمل این نوع نافرمانی ممکن نیست و پافشاری بر آن می‌تواند کل توافق احتمالی را به مخاطره بیاندازد. با این حساب این پرسش ها، قابل طرح میباشد . ۱- چرا کارگزاران سیاست خارجی و در راس آن نظام جمهوری اسلامی به چنین گزینه‌ای رسیده‌اند؟ ۲- آیا ایران میخواهد جنس رابطۀ چین و آمریکا را مصادرۀ به مطلوب کرده تابا تصور چشم‌اندازی خیالی از آیندۀ رابطه باآنها، به زعم خود جانب “قطب شرق” را گرفته وپشتیبان جهانی قدرتمندی برای خود ترسیم نماید؟ یا با مطرح کردن توافق استراتژیک با چین در صدد به ترس و هراس انداختن آمریکا و اروپا برآمده اند تا از این طریق مواضع آنها را در مورد تحریم‌ها نرمتر کنند؟و یا اینکه، تغییر سیاست منطقه‌ای خود رااجتناب‌ناپذیر دانسته اما عملی کردن آن را تحت لوای توافق استراتژیک با چین، راه کم هزینه‌تری بخصوص از جهت حفظ پرستیژ، نسبت به توافق با آمریکا می‌دانند؟

وحید چوپانی کارشناس مسائل سیاسی و روابط امور بین الملل